YASAL MEVZUAT BİLGİSİ
Mevzuatta kaygan zemin
1378 sayılı Engelliler Kanunu, erişilebilirlik standartlarına uygun olmayan yapılı çevre uygulamalarına idari para cezası verilmesini emrediyor. Kanunun geçici 2 ve 3. maddeleri kamu kurum ve kuruluşlarına ait mevcut resmî yapılar ile gerçek ve tüzel kişiler tarafından yapılmış ve umuma açık hizmet veren her türlü yapıların 7 Temmuz 2013 tarihine kadar engellilerin erişebilirliğine uygun duruma getirilmesini emrediyor.
İdari para cezalarına yönelik Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Yönetmeliği, 20 Temmuz 2013 tarihli 28713 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Yönetmelik kapsamında her ilde vali başkanlığında Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Komisyonları kurulmuştur. Bu komisyonların 7 Temmuz 2015 tarihine kadar ek süre verme veya idari para cezası kesme yetkisi bulunmaktadır. İzleme ve denetleme çalışmaları engellilerin yoğun kullandığı alanlardan başlar; şikâyetler öncelikli değerlendirilir.
Bireylerin, erişilebilirlik standartlarına uygun olmayan uygulamalar için mahkemeye başvurma hakkı da vardır.
Zemin döşemesinin ıslak ya da kuru durumda kaygan olması erişilebilirlik standartlarına aykırıdır; en kısa sürede kaydırmaz hale getirilmesi zorunludur. Aksi halde cezai müeyyide uygulanabilir. 2005 yılında yürürlüğe giren 5378 sayılı Kanunun geçici 3. maddesinde idari para cezası yer almaktadır. 3194 sayılı İmar Kanunu ve ilgili mevzuat kapsamında erişilebilirlik hükümlerine aykırı uygulamalara ilişkin 1997’den bu yana dava açılabilmesi mümkündür.
Erişilebilirlik (ulaşılabilirlik) nedir?
Erişilebilirlik; “yaşamın tüm alanlarındaki hak ve hizmetlere ulaşabilmek ve bunlardan yararlanabilmek” anlamına gelir. Eğitim, çalışma, sağlık, spor ve eğlenme herkesin hakkıdır. Vergilerle oluşan yapılar, yollar, ulaşım araçları ve kentsel donatıların yalnızca sağlıklı insanların ihtiyacına göre düzenlenmesi adil değildir; engelli engelsiz herkesin yararlanması sağlanmalıdır. Fiziki çevre düzenlemeleri yalnızca engellilerin değil; geçici engeli olanlar, yaşlılar, hamileler, bebek arabalılar ve çocuklar gibi hareket kısıtlılığı olan kişilerin de toplumsal hayata katılımına hizmet eder.
Kanunlar erişilebilirlik ile ilgili ne diyor?
Anayasa ve BM Engelli Hakları Sözleşmesi
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 10. maddesinde “Çocuklar, yaşlılar, engelliler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malûl ve gaziler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz.” hükmü yer alır. Birleşmiş Milletler Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme, Bakanlar Kurulu’nun 27.5.2009 tarih ve 2009/15137 sayılı kararıyla onaylanmış ve iç hukukun parçası olmuştur. Sözleşmenin “Erişilebilirlik” başlıklı 9. maddesi, engellilerin diğer bireylerle eşit koşullarda fiziki çevreye, ulaşıma, bilgi ve iletişime ve halka açık tesislere erişimini sağlamak için uygun tedbirlerin alınmasını hükme bağlar.
5378 sayılı Engelliler Kanunu (2005) — Geçici Madde 2
Kamu kurum ve kuruluşlarına ait mevcut resmî yapılar, mevcut tüm yol, kaldırım, yaya geçidi, açık ve yeşil alanlar, spor alanları ve benzeri sosyal ve kültürel altyapı alanları ile gerçek ve tüzel kişiler tarafından yapılmış ve umuma açık hizmet veren her türlü yapılar, bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten itibaren sekiz yıl içinde engellilerin erişebilirliğine uygun duruma getirilir.
5378 sayılı Kanun — Geçici Madde 3 ve idari para cezaları
Büyükşehir belediyeleri ve belediyeler, sundukları veya denetimlerindeki toplu taşıma hizmetlerinin engellilerin erişilebilirliğine uygun olması için gereken tedbirleri alır. Mevcut özel ve kamu toplu taşıma araçları, Kanunun yürürlüğünden itibaren sekiz yıl içinde erişilebilir duruma getirilir.
İzleme ve denetim her ilde Aile ve Sosyal Politikalar, İçişleri, Çevre ve Şehircilik, Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme bakanlıkları ile engellilerle ilgili konfederasyonların temsilcilerinden oluşan komisyon tarafından yapılır. Denetimde eksik görülenlere, sürenin bitiminden itibaren iki yılı geçmemek üzere ek süre verilebilir.
Yükümlülüğünü yerine getirmeyen umuma açık yapı, açık alan ve toplu taşıma aracı sahiplerine (gerçek ve özel hukuk tüzel kişileri) her tespit için 1.000 TL’den 5.000 TL’ye kadar idari para cezası uygulanır; bir yılda 50.000 TL’yi geçemez. Büyükşehir belediyeleri, belediyeler ve diğer kamu kurumlarına her tespit için 5.000 TL’den 25.000 TL’ye kadar ceza uygulanır; bir yılda 500.000 TL’yi geçemez. Cezalar tebliğinden itibaren bir ay içinde ödenir; gelirler erişilebilirlik projelerinde kullanılmak üzere bakanlık bütçesine ödenek olarak öngörülür.
3194 sayılı İmar Kanunu ve ilgili yönetmelikler
Ek Madde 1: Fiziksel çevrenin engelliler için ulaşılabilir ve yaşanabilir kılınması için imar planları ile kentsel, sosyal, teknik altyapı alanlarında ve yapılarda TSE’nin ilgili standartlarına uyulması zorunludur.
Planlı Alanlar Tip İmar Yönetmeliği: Yapılarda ve açık alanlarda (yol, otopark, park, yaya bölgesi, meydan, kaldırım) engellilerin ulaşabilirliği için TSE standartlarına uygun düzenleme şarttır.
Plansız Alanlar İmar Yönetmeliği ve Plan Yapımına Ait Esaslara Dair Yönetmelik de TSE standartlarına uyulmasını ve engellilere yönelik mevzuatın dikkate alınmasını öngörür.
Gecekondu Kanunu Uygulama Yönetmeliği: TSE’ye uyum ve binalardaki ölçülendirmelerde düzenleme zorunluluğu.
Otopark Yönetmeliği: TSE’ye uyum; umumi bina, bölge ve genel otoparklarda 1’den az olmamak üzere yerlerin %5’inin engelli işareti ile ayrılması.
Sığınaklarla İlgili Ek Yönetmelik: Sığınak yapımında TSE standartlarına uyulması.
Genelgeler ve yerel yönetim mevzuatı
2006/18 sayılı Başbakanlık Genelgesi: 5378 sayılı Kanun geçici 2. maddesindeki 8 yıllık sürenin 07.07.2005’te başladığını hatırlatır; en büyük görev yerel yönetimlere düşer. Belediyeler TSE standartlarına ve engellilere uygun toplu taşımaya dikkat eder.
Başbakanlık Talimatı (12.08.2008): Yeni yapılaşma ve yeniden düzenleme alanlarında kamu binaları ve kamuya tahsisli yapılarda mevzuata uygun düzenleme zorunluluğu.
5393 sayılı Belediye Kanunu md. 14: Hizmet sunumunda engelli, yaşlı, düşkün ve dar gelirlilerin durumuna uygun yöntemler uygulanır.
5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu md. 7: Yaşlılar, engelliler, kadınlar, gençler ve çocuklara yönelik sosyal ve kültürel hizmetler.
5302 sayılı İl Özel İdaresi Kanunu md. 6: Hizmet sunumunda engelli, yaşlı, düşkün ve dar gelirlilerin durumuna uygun yöntemler.
Kamu Hizmetlerinin Sunumunda Uyulacak Usul ve Esaslara İlişkin Yönetmelik md. 7: İdare, kamu hizmetlerinin engelliler tarafından kolayca erişilebilir olması için gerekli tedbirleri alır.
İçişleri Bakanlığı 10/09/2008 genelgesi, Kültür ve Turizm Bakanlığı Temmuz 2012 genelgesi ve Sağlık Bakanlığı 2010/79 sayılı genelgesi de yapı, yol, yeşil alan ve sağlık kuruluşlarının TSE’ye uygun, engellilerin kullanımına elverişli hale getirilmesini ister.
İlgili TSE standartları
- TS 9111: Engelliler ve hareket kısıtlılığı bulunan kişiler için binalarda ulaşılabilirlik gerekleri
- TS 12576: Şehir içi yollar — engelli ve yaşlılar için sokak, cadde, meydan ve yollarda yapısal önlemlerin tasarım kuralları
- TS 12460: Şehir içi yollar — raylı taşıma sistemleri bölüm 5: engelli ve yaşlılar için tesislerde tasarım kuralları
- TS ISO 23599: Görme engelli veya az görenler için yardımcı ürünler — hissedilebilir yürüme yüzeyi işaretleri
- TS 13536: TS ISO 23599’un uygulamasına yönelik tamamlayıcı standart
TSE standartlarında ıslak / kuru kaymaz zemin
TS 9111 — kaymayı önleyici yüzeyler
4.2 Temel ulaşılabilirlik konuları: Kaymayı önleyici (ıslak/kuru), sürtünme katsayısı yüksek malzeme ile döşenmiş yürüyüş yüzeyleri. Islanması muhtemel yerlerin yüzey kaplamasının sürtünme katsayısı yüksek malzeme ile döşenmesi gerekir.
Ayrıca 4.3.5 yüzey dokusu, 4.4.2.2 bahçe yaya yolları, 4.4.3 rampalar, 4.4.3.2 yaya yolu güzergâhındaki rampalar, 4.5 bina ana giriş, 4.5.1 giriş rampaları, 4.6.1 yer kaplaması, 4.7.1.3.1 basamaklar maddelerinde zemin döşemesinin ıslak ve kuru olarak kaymayan özellikte olması belirtilir.
TS 12576 — yollar, rampalar, merdivenler, duraklar
5.1.5 yaya kaldırımının, 5.2.3 rampalarda yüzey kaplaması, 5.3.2 merdivenlerde yüzey kaplaması, 5.8 duraklar, 5.8.2 raylı taşıma durakları, 5.4.1.3 hemzemin yaya geçitlerinde yüzey kaplamaları, 5.4.2 yaya alt ve üst geçitleri maddelerinde zemin döşemesinin ıslak ve kuru olarak kaymayan özellikte olması belirtilir.
TS ISO 23599 — hissedilebilir yürüme yüzeyi
3.1 Genel prensipler: Bütün hissedilebilir yürüme yüzeyi işaretleri kaymaz olmalıdır.
4.4 Malzeme bilgisi: HYYİ’ler dayanıklı malzemelerden üretilmeli, kaymaz olmalıdır.